3. Sınıf Maddenin Hâlleri: Katı, Sıvı, Gaz
Çevremizdeki her şey maddeden yapılmış, ama hepsi aynı biçimde durmuyor. Taş şeklini korur, su döküldüğü kabın biçimini alır, hava her yere yayılır ve görünmez. Üçüncü sınıfta çocuk bu üç hâli ayırıyor ve daha önemlisi, aynı maddenin üç hâlde de bulunabildiğini fark ediyor. Aşağıda en sık görülen kavram yanılgısını ve evde bir bardak buzla yapabileceğiniz çalışmayı yazdık.
Bu konuyu öğrenen çocuk ne yapabilir?
- Maddeyi katı, sıvı ve gaz olarak sınıflandırır.
- Katının belirli bir şekli olduğunu ve akmadığını örnekle açıklar.
- Sıvının konduğu kabın şeklini aldığını ve aktığını açıklar.
- Gazın her yere yayıldığını ve çoğunlukla görünmediğini örnekle açıklar.
- Aynı maddenin ısıya bağlı olarak üç hâlde de bulunabileceğini fark eder.
- Günlük hayattan her hâle örnek verir.
Çocuklar en çok nerede takılıyor?
Çocuk buzun küçüldüğünü, sonra ortadan kalktığını görür ve maddenin yok olduğunu söyler. Sebep dikkatsizce bakması değildir. Bardakta kalan suyu buzun devamı saymaz, çünkü gözüne buz ile su iki ayrı madde gibi görünür. Oysa erimede hiçbir şey eksilmez: katı olan sıvı hâle geçer ve miktarı ölçülebilir.
Yukarıdaki, bu konuda sık görülen hatalardan yalnız biri. Ötekiler ve her birinin çözümü Muid uygulamasında konunun içinde duruyor.
Evde bir bardak buzla nasıl çalışırsınız?
- Şeffaf bir bardağa birkaç buz koyun. Buzun tepesinin geldiği yeri bardağın dışına kalemle işaretleyin. Mutfak terazisi varsa ağırlığı da not edin.
- Bardağı kenara alın ve erimesini bekleyin. Beklerken sorun: buz eriyince nereye gidecek? Cevabını bir kâğıda yazın, sonunda birlikte bakacaksınız.
- Erime bittiğinde yeni su seviyesini işaretleyin. İki işaret neredeyse üst üste çıkar. Tarttıysanız ağırlık da değişmemiştir. Buz bir yere gitmedi, hâl değiştirdi.
- Aynı suyu buzluğa koyup dondurun; ertesi gün yeniden buz olur. Sıcak çayın üstünde tüten buğuyu da gösterin. Aynı maddenin üçüncü hâli odur, duman ya da kir değil.
Sık sorulanlar
Kaynayan sudan çıkan buğu duman mı?
Duman değildir, su buharıdır. Yanmadan çıkan duman katı taneciklerden oluşur ve isli bir iz bırakır. Buğu ise havada soğuyup yeniden sıvıya dönen sudur. Tencerenin kapağını kaldırdığınızda altında biriken damlalar bunun kanıtı: yukarı çıkan su, soğuyunca aşağı damlıyor.
Havanın da ağırlığı var mı, çocuğuma nasıl gösterebilirim?
Vardır. Hassas bir terazi bulmanız gerekmiyor: bir çubuğun iki ucuna birer balon asıp dengeleyin, sonra yalnız birini şişirin. Şişirilen taraf aşağı iner. Görünmemek yok olmak değildir; gaz da maddedir, yer kaplar ve tartılır.
Katı ile sıvıyı ayırmak için tek bir ölçüt var mı?
Şekil iyi bir ölçüttür. Taş, hangi kabın içine konursa konsun aynı biçimde kalır; su ise girdiği kabın biçimine bürünür ve eğim buldukça akar. Gazı ayıran ölçüt ise yayılmaktır: kabın yalnız dibini değil tamamını doldurur. Mutfaktan üç şey seçtirip bu iki soruyu sordurmak sınıflandırmayı kısa sürede oturtuyor.
Bu konunun tamamı Muid uygulamasında
- Bu konuda sık yapılan hataların tamamı ve her birinin çözümü
- Çocuğun kendi çözeceği sorular ve dereceli geri bildirim
- Konuya bağlı oyun ve etkinlik
- Çocuk nerede takıldıysa veliye ve öğretmene ayrı ayrı yazılmış tavsiye
Her derste ilk konu ücretsizdir; hesabınızı açıp bakabilirsiniz.